|
Entegre Katı Atık Yönetim sisteminin bir parçası olan geri kazanım; yeniden kullanım, organik veya maddesel geri dönüşüm veya enerji kazanımı amacıyla atıkların ayrı ayrı toparlanarak tasnif edilmesidir. Geri kazanılabilir atık türleri ise; ambalaj atıkları, inşaat-moloz atıkları, organik atıklar ve özel nitelikli atıklardır. Son yıllarda ambalaj sektöründeki gelişmelere ve tüketim alışkanlıklarının değişimine paralel olarak ambalajlı ürün kullanımı yaygınlaşmakta buna paralel olarak evsel katı atıklar içindeki ambalaj atığı yüzdesi ve miktarı da artmaktadır. Bunun doğal sonucu olarak geri kazanım ve geri dönüşüm ülkemizde ekonomik bir gerçek haline gelmiştir. Bununla birlikte T.C. Çevre Bakanlığı tarafından 1991 yılında yayınlanan "Katı Atıkların Kontrolü Yönetmeliği" ile geri kazanım yerel yönetimler ve ilgili sanayi kuruluşları için yasal zorunluluk haline dönüşmüştür. Ülkemizde yılda yaklaşık 1 milyon ton atık geri kazanılmaktadır. Bu miktarın büyük bir kısmı çöp dökme sahalarından ve sokaklardan ilkel ve sağlıksız koşullarda toplanmaktadır. Ancak çöp sahalarından ve sokaklardan toplanan atıkların bir kısmı organik atıkla karıştığı için değerlendirilememektedir. Daha sağlıklı ve verimli bir geri kazanım sistemi oluşturmanın temel koşulu geri kazanılabilir atıkların kaynağında yani konutlarda, işyerlerinde, okullarda, otel ve tatil köylerinde çöpten ayrı toplanmasıdır. Bu sistemin oluşturulabilmesinin temel koşulu Belediye-Tüketici-Geri Dönüşüm Sanayinin uygun yasal düzenlemeler çerçevesinde aktif bir şekilde sistemin içinde yer alması ve sorumluluk üstlenmesidir. Tüketici geri kazanılabilir atıkları kaynağında çöpten ayrı biriktirmeli, Belediye de bu atıkları çöpten ayrı bir şekilde toplamalı ve cinselerine göre ayırmalıdır. Sanayi ve Belediyenin topladığı ve cinslerine göre ayırdığı bu atıkları alıp geri dönüştürmelidir. Tablo 1.DİE Evsel Atıkların Kompozisyonu
Evsel nitelikli ambalaj atıklarının geri kazanımı için en uygun model, daha önce de belirtildiği gibi kaynakta ayrı toplamadır. Kaynakta ayrı toplama, geri kazanılabilir nitelikli cam, metal, plastik, kağıt ve karton türü ambalaj atıklarının organik atıklarla karışmadan ayrı toplanması anlamına gelmektedir. Böylesi bir modelin toplacak malzemenin kalitesini artırmaktan, düzenli depolama alanlarından sağlanacak hacimsel tasarrufa kadar bir çok faydası bulunmaktadır. ÇEVKO Vakfı'nın yerel yönetimlerle birlikte yaklaşık on yıldır sürdürdüğü ayrı toplama çalışmalarından elde edilen tecrübeler, ülkemizde iki modelin daha verimli olarak uygulanabildiğini göstermektedir. Her iki model de, temelde geri kazanılabilir nitelikli atıkların çöpten ayrı biriktirilmesini esas almakla birlikte, pratikte bir takım farklılıklar içermektedir. Poşetli Toplama Model: Bu model, daha ziyade apartman görevlilerinin bulunduğu, belirli bir hizmet sistematiğine sahip toplu konut alanları ve siteler için daha uygun görülmektedir. Bu ssitemde atıklar, kat sakinlerinden apartman görevlilerine, onlardan da yerel yönetimlere ulaştırılarak ekonomiye geri kazandırılmaktadır. Yapılaşmanın çok seyrek, yerleşik nüfusun az, konteynerli toplamanın yaygın olduğu yerlerde bu tip sistemlerin, "bring-center" tabir edilen geri kazanım noktaları ile desteklenmesi uygun olmaktadır. Bölgede yaşayanlar, ambalaj atıkları oluştukça getirip bu konteynerlere atmakta ve yerel yönetimler de bunları belirli bir program çerçevesinde ayrıca toplamaktadırlar. Konteynerli Toplama Modeli: Poşetli toplamadan çok, konteynerli toplama sistemin yaygın olduğu ve belirli bir sosyo-ekonomik düzeyde bulunan bölgeler için daha uygun olan bu modelde, alan dilinde çöp konteynerlerinin yanına ambalaj atıklarının atılabileceği konteyner yerleştirilmektedir. Söz konusu bu konteynerler, ayrı bir araçla çöpten ayrı toplanmakta ve ekonomiye geri kazandırılmaktadır. Tablo 2. Türkiye'de Geri Dönüşüm Oranları
Geri Dönüşüm Sanayii Özellikle son yıllarda ülkemizde geri kazanılabilir atıkların ekonomik değer kazanması ve bu konudaki yasal zorunlulukların yürürlüğe girmesi bu tür malzemeleri toplayan veya geri dönüşümünü yapan işletmeler ve sanayi kuruluşları oluşmaya başlamıştır. Halen Türkiye'de yılda 800.000 ton ile 1 milyon ton arasında kağıt-karton, cam, metal ve plastik toplanarak geri dönüştürüldüğü tahmin edilmektedir. Ancak özellikle plastik atıklar konusunda elde edilen rakamlar, sektörün dağınıklığı ve çok sayıda küçük işletmelerin bulunması nedeni ile tahmini olarak verilmektedir. Yukarıdaki tabloda verilen bilgiler özellikle evsel ve ticari tüketime yönelik atıkları kapsamaktadır. Sanayiden kaynaklanan atıklar dahil edilmemiştir. Bu tablodaki rakamlar ve özellikle son yıllarda bu konuda yapılan yatırımlar ve bunların kapasiteleri göz önüne alındığında mevcut geri dönüşüm endüstrisinin kapasitesinin Türkiye'de geri kazanılabilir atıkların %40-50'sinin değerlendirilebileceği anlaşılmaktadır. Bu oranlar özellikle Avrupa ülkelerindeki gelişmeler dikkate alındığında oldukça başarılıdır. Son yıllarda geri dönüşümle ilgili yapılan yatırımlar aşağıda özetlenmiştir: Yukarıdaki tabloda
görüldüğü gibi 1994 yılından sonra geri dönüşüm ile ilgili sanayi
tesislerinin kurulması hızlanmış ve bu tesislerin kapasitesi
yıllık toplam 1,7 milyon tona ulaşmıştır. Ayrıca plastikle ilgili
birçok küçük ve orta ölçekli işletmelerin olduğu da göz önüne
alındığında ülkemizde geri dönüşüm sanayinin tam kapasiteyle
çalışabilmesi için daha fazla miktarda temiz malzemenin çöpten
ayrı toplanması gerekmektedir. |
Sağlıklı
ve verimli bir geri kazanım sistemi oluşturmanın koşulu geri
kazanılabilir atıkların kaynağında çöpten ayrı tutulmasıdır.
