|
4.4. MELEZ "HİBRİD" SİSTEMLER 4.4.1. FOSİL VE NÜKLEER YAKIT SANTRALLERİNE BAKIŞ Fosil kaynak kullanan santrallerin, kaynak kapasiteleri yüzünden gelecek vaat etmeyen ve atıkları ile sorun yaratan görüntüleri bu çalışmada özetle ele alınmış ve genel tabloda karşılaştırması yapılmıştır. Onları bundan böyle, sadece ticari amaçlı düşünce sahiplerinin kısa vadeli çözüm arayışları olarak kabul ediyoruz. Çaresiz olduklarını düşünerek seçtiklerine inandığımız bu üretim biçimlerinden, uzun vadeli ticari ve insani düşüncelerle en kısa zamanda vazgeçeceklerine inanıyorum. Sırf şimdilik ticari değeri olduğu için kalan kısıtlı kaynakları sonuna kadar tüketmek mi gerekir, yoksa şimdiden temiz kaynaklara yatırım yapıp, insani ve bilimsel gereksinimler için fosil stokları bugünkü hali ile bırakmak mı gerekir ?.. Önce sanayicilerimizin sonra da siyasilerimizin, bu soruların cevapları üzerinde derin derin düşünmeleri gerektiğine inanıyorum. Cevap vermek de zor, uygulamak da. Kabul ediyorum !. Ama halk arasında yaygın bir söz vardır "kolay olanı herkes yapar !" Galiba şu anda yaptığımız sadece kolay olan ve işimize gelen !.. 40 ila 60 yıl arasında, yani bir insan hayatı ile sınırlı ölçüdeki kaynakların, hala büyük bir iştahla tüketilmeye çalışılmasına, giderayak ele geçen bu para kazanma fırsatının ilkel içgüdülerle ve acımasızca değerlendirilmesi olarak bakıyorum. Dünyanın geçmekte olduğu bu kritik dönemde at gözlüklerini takarak, nakit birikimlerini bu yoldan güçlendirmekte olan firmalar herhalde, kendilerini sonraki dönemlerde mali yönden sigortalamış olacaklarını düşünmekteler. Temiz kaynakların büyük bir gayretle araştırıldığı ve uygulandığı teknolojik gelişimin, deneyimin ve yatırımın dışında kalma bedelinin gelecekte çok daha ağır olacağını ise hiç düşünememektedirler. Diğer yandan, nükleer santrallerin terk edilme nedenleri, zaten her şeyi anlatıyor. Onların atmosferik atık sorunu yaşamadığını düşünüp, yüksek enerji potansiyelleri yüzünden zaman zaman gündeme getirilmelerinin nedenlerini de sanırım artık herkes kavradı. O yüzden, karma sistemler anlamında kullanılan "hibrid" yani "melez" enerji sistemlerinden bahsederken; fosil yakıtlar, doğal gaz ve nükleer enerji santralleri göz ardı edilmiştir. O konu, güncel karlılık hesaplarının uzmanlarına bırakılmıştır. 4.4.1. TEMİZ YAKIT SANTRALLERİ Bu yüzden, ilk akla gelen akılcı alternatif karma sistem, güneş ve rüzgarın birbirine destek olmasıdır. Gündüz etkili olan güneşe karşılık gece artan rüzgar hızı, mevsimsel olarak da güneşin çok olduğu yaz aylarında rüzgarın az, güneş enerjisinin azaldığı kış aylarında ise rüzgarın fazla olması bu birlikteliği mantıklı kılmaktadır. Bu beraberliğe jeotermal kaynakları dahil etmek, elverişsiz koşullarda ondan takviye almak da mümkündür. Melez sistemleri kurarken amaç; birbirini destekleyen, ekonomik olan ve kaynak israfına yol açmayan beraberliklerin planlanması ve enerjide sürekliliğin sağlanması olmalıdır.. Mazotlu bir jeneratör ile doğal gaz kombinasyonu da melez bir sistemdir. Fakat atıkları, kısıtlı kaynak potansiyelleri ve dışa bağımlılıkları ile mantıklı, akıllı ve uzun vadeli çözüm oldukları söylenemez. Olsa olsa günümüz sanayicilerinin, devletin yanlış enerji politikaları sonucu gelinen dayatma noktasında can simidi gibi sarıldıkları güncel bir çözümdür. Yıllardır süren yanlış enerji politikaları ve yatırımlarının sonucu zaman zaman yoğunlaşan enerji kesintileri, benzin ve mazot ile çalışan jeneratör pazarını alevlendirmektedir. Nedense, yaratılan bu yapay sıkıntılar bile çoğu kimsenin aklına, genellikle jeneratör ile kıyaslanabilecek bedelde olan temiz kaynakları getirmemektedir. Bu çalışma, enerjiye en çok ihtiyacı olan sanayicilerin aklına "alternatif" sevdasını düşürebilirse, yeni ve çağa yakışır melez çözümlerin üretilmesi mümkün olacaktır.. 4.5. ENERJİ DÖNÜŞTÜRÜCÜLERİNİN GENEL KARŞILAŞTIRMA TABLOSU Enerji Mimarlığına geçmeden önce, geleneksel ve alternatif "temiz" enerji elde etme biçimlerinin ana başlıkları ile genel bir karşılaştırması sanırım akılda kalıcı ve çok şey anlatıcı olacaktır. Tümüne göz attığınızda göreceksiniz ki herhangi bir seçeneği yüzde yüz dışlamak ya da kabul etmek yerine; nerede, ne amaçla ve ne kadar süre ile kullanabileceğimizi bilmek daha önemlidir. Belki de tümüne hayatımızda yer verebileceğimiz düşünülebilir. Nitekim, öyle de yapmadık mı ? Yüksek sesle tartıştığımız "etkinliklerin olumsuz sonuçları" çoğunlukla sistemin kendisinden çok, kullanım biçiminden kaynaklanmakta.. Teknik sorunların çözülemeyişi ve yanlış öncelikler, bazen hiç günahı olmayan sistemleri baş belası hale getirmekte.. Bütün enerji santrallerinin yapılabilir ya da katlanılabilir olduğu bir boyut vardır. Burada sabit bir gücü karşılaştırmaya temel alırken, bunun yanıltıcı yönünü göz ardı etmemek gerekir. Bu tablonun amacını, "enerji santrallerine kuşbakışı göz atmak" olarak değerlendirmek daha doğru olur. Bizi karar aşamasına götürecek olan, buradaki basit karşılaştırma değil, bu araştırma boyunca dile getirilmeye çalışılan yüzlerce faktör olmalıdır. Rakamsal boyutta karşılaştırmalardaki yanıltıcı faktörlerinin, bu konularda üretilmiş yorum ve bilimsel çalışmalar yardımı ile önemli ölçüde giderilebileceğine inanıyorum. 4.5.1. NÜKLEER SANTRAL 1000MW Kurulu güç 1- Yıllık verimi : 6570 saat ( %75
) 4.5.2. RÜZGAR SANTRALİ 1000 MW Kurulu güç 1- Yıllık verimi : 3285 saat ( % 37.5
) 4.5.3. GÜNEŞ SANTRALİ 1000 MW Kurulu güç 1- Yıllık verimi : 2190 saat ( % 25
) 4.5.4. JEOTERMAL SANTRAL 1000 MW kurulu güç 1- Yıllık verimi : 7300 saat ( % 83.3
) 4.5.6. HİDROELEKTRİK SANTRAL 1000 MW kurulu güç 1- Yıllık verimi : 5000 saat ( % 57
) 4.5.7. PETROLE DAYALI TERMİK SANTRAL
1000 MW kurulu güç 4.5.8. KÖMÜR SANTRALİ 1000 MW kurulu güç 1- Yıllık verimi : 6570 saat ( % 75
)
1- Yıllık verimi : 7000 saat ( % 80
) ( Boş bırakılan bölümler, henüz sağlıklı
done bulunamamış olan bilgilerdir. Yeni bilgilere ulaşıldıkça tamamlanacaktır.) 5. BÖLÜM ENERJİ MİMARLIĞI 5.1. BİR SAPTAMA Enerji sorunları.. Mimari alanda tasarruf ile üretime ilişkin konular.. Bunları tartışırken sanki enerjiyi, var oluş nedenlerinden soyutlayıp sanal bir platforma yerleştiriyoruz. "Dış hava sıcaklığı şu olursa, geçirgenlik katsayısı bu olursa, güneş şu açıyla gelirse, camlar çift kat olursa" gibi at gözlüklerinin dar açısı içinde panoramik, kapsamlı ve doğru bir kavrayış olası değil.. Galiba o yüzden bu konulara ilişkin mimari çözümler ve elde edilen başarı oranı son derece düşük.. Başımızı kumdan çıkaramazsak, saygıdeğer malzeme ve yapı hocalarının rakam kalabalığı ve detaylar içinde boğulmak kaderimiz olacak !.. "Acıkan insan yemek yer" düz mantığı ile, sadece doyurucu yemek tarifleri ile ilgilenirsek "sağlıklı beslenme" hayal olur. Nelerin yenip, nelerin yenmemesi gerektiğine dikkat etmezsek bizi bekleyen ya mide fesadı ya da yiyecek zehirlenmesidir. Enerjinin temelinde yatan sorunlarla ilgilenmediğimiz ve bilgilenmediğimiz, broşüründen seçip malzeme ve araç kullanmağa devam ettiğimiz sürece başımıza gelecekler daha farklı olmayacaktır.. Gelin biraz yukarıdan bakalım olan bitene.. Nereden çıkmış bu enerji sorunu ? Nereye doğru gitmektedir ?.. Tarihsel süreç ve geleceğe ait prodüksiyonlar hakkında fikir sahibi olmaya çalışmalıyız. Çağın en önemli sorununa, yaşamın çekirdeği "enerji" ye, tribündeki seyirci gibi kalmamalıyız. Bu işin mücadelesini sürdüren takımın içinde aktif görev almalıyız. Muhtemelen 21. yüzyılda "enerji mimarlığı" diye adlandırabilecek ekolün öncüleri ve kullanıcıları olmalıyız !.. 5.2. EKOLOJİK MİMARİ 5.2.1. YAŞAM DÖNGÜSÜ ve MİMARİ KURGU "EKO" ; her ne kadar ekolojik sözcüğünün kısaltılmışı olsa da, ekonomik sözcüğüne de uymakta.. Bence çok da uygun düşmekte.. Zaten, dünya dillerine ancak yüzyıl kadar önce giren bu sözcük önceleri hayvan ve bitki ekonomisi anlamına geliyormuş. Biraz daha kurcalarsak, Yunanca'da; oikos'un "ev", logos'un da "konu" demek olduğunu, yani ekolojinin "ev konusu" olarak da tercüme edilebileceğini düşünmek mümkün.. Bu anlamı; "bana ne ekolojiden !" diyen bir mimarın ne kadar garip duruma düşeceğine dair ip uçları vermekte.. Lafı uzatmayalım ve sözlük anlamını şimdilik bir köşeye yazalım: "Canlı varlıklarla çevreleri arasındaki ilişkileri inceleyen biyoloji koludur" ekoloji.. Niye bu kadar laf cambazlığı yaptık ? Sözcüğün içerdiği anlamlar düştüğümüz yanlışlara kanıt oluşturacak nitelikte, ondan !.. Eko-Mimari adına "külsüz kalan mangallar !" yüzünden, bu kanıtlara ihtiyacımız olacak.. Bu güne kadar sistemleri kendi içlerinde ya da en çok birbirleri ile karşılaştırarak analizler yapmaya alıştık. "Bu, bundan daha pahalı bir çözümdür, yani diğeri daha ekonomiktir" damgasını yapıştırdık.. Yaşam gereksinimlerine ne kadar cevap verdiklerini hep göz ardı ettik. Düşünmedik ki; yaşamın bedeli, tüketilen kaynaklar ise, o yaşamın kendisi tehlikede demektir.. Yani; bir yaşam ancak başka bir yaşamı ya da kaynağı yok ederek sürdürülebiliyorsa yanlış yapmaktayız !.. Sürdürülebilir demek, "her şeye rağmen" değil "her şeyi dikkate alarak" yaşamı sürdürmektir. Bu yüzden sürdürme gayretimize, doğanın ve kullanıcı olan insanın katkısını dışladığımızda bu eylemin de anlamı kalmaz.. Gerçek "ekonomi" ; yaşam döngüsüne uyumlu ve bu anlamda sürdürülebilir yani katılımcı olmakla, çevresel ilişkiyi dengede tutmakla, yani "ekolojik" olmakla ölçülmelidir. Yüksek boyutta enerji harcayarak elde edilen yapı malzemelerini birbiri ile karşılaştırıp, etiketlerine göre ucuzluk sırasına koyarak değil.. Salt kolaylık ve ucuzluk uğruna yapılan tercihler, aslında neyin ucuz olduğunu hiç bilmediğimizi ortaya koyar.. En az benzin harcayan otomobil bile benzin bittiğinde çaresizdir. Bu nedenlerle Eko-Mimari sadece enerji tasarruflu detay çözümlerinin değil, bir yaşam felsefesinin ürünü olmak zorundadır. Bir başka deyişle; biyolojik döngünün boyut kazanarak yaşamın içine alınması demektir "Eko-Mimari".. 5.2.2. EKOLOJİK OLMAK.. Çok söz edilen bu konuda derinlere dalmadan, "ekolojik" olabilmek için tasarımda ve yapımda nelere dikkat etmek gerektiğine satır başları ile değinelim. Çünkü "ekolojik" olmak aslında doğaya uyumlu yani "ekonomik" olmaktır. Dolayısı ile "daha az enerji" harcamaktır. Belki bu konuya; "en iyi ekolojik yapı, olmayan yapıdır !" diye başlamak gerekirdi ama, böyle bir "Aborjin" şansını, yaşadığımız ortamda yakalamanın olanak dışı olduğunu düşünerek biz en iyisi elimizdeki şansa bir göz atalım.. 1- Mevcut ürünleri yeniden değerlendirip, değişik biçimlerde ve birden çok amaca hizmet edebilecek şekilde kullanmaya çalışmalıyız. Örneğin bir cephe kaplaması, aynı zamanda yüksek izolasyon değerine neden sahip olmasın? 2- Mevcut dış sistemlere ve malzemelere bağımlı, yapım ve işletim kayıpları yaratan inşaat ve enerji sistemleri yerine, yerel olanakları değerlendiren ve kendine yetebilen sistemleri tercih etmeliyiz. Yakın çevredeki malzemeler ve temiz enerji kaynakları mutlaka değerlendirilmelidir. 4- Şehirsel planlama ve mimari ölçekteki her türlü ulaşımı, yatay ve düşey sirkülasyon yollarını en kısa boyuta indirmek, insan ve çevre sağlığına en büyük yardımdır. Bu özen; daha az enerji, daha ekonomik yaşam ve daha az zehirli atık demektir. 5- Doğal enerjileri yararlı hale dönüştüren, kullanım ömrü bittiğinde kendisi dönüşümlü özelliğe sahip malzemeleri kullanmaya çalışmalı, simgesel amaç taşımayan binaları "ölüsü başa bela" durumuna getirmemeliyiz. Bu yüzden, işlevi sona erdiğinde doğaya geçit vermeyen moloz yığını olmaktan başka hiçbir özelliği kalmayan betonarme konusunda tercihimizi doğru kullanmalıyız. 6- Kullandığımız malzemelerin
elde edilişleri sırasında harcanan enerjiyi gözeterek malzeme seçimi
yapmalıyız. 7- Su, ısı, ses izolasyonu amacı ile kullanılan çağdaş malzemelerin çoğu enerji yoğun ve fosil kaynaklıdır. Önce sorun yaratıp, sonra bunu sağlığa ve keseye zararlı malzemelerle gidermeye çalışmak yerine, mimari tasarımlarda enerji akımlarına akıllıca yön vererek çözüm üretmeliyiz. 8- Hesapsızca inşa edilmiş betonarme bir yapının, sonradan petrol türevi izolasyon malzemeleri ile izole edilmeye çalışması, bu yetmemiş gibi doğal ve sıcak görüntü elde etmek için bir de ahşapla kaplanmaya çalışılması, Anıtlar Kurulunu kandırmak için bile düşülmemesi gereken mesleki ayıplardır. 9- Gereksiz cam kullanımından gereksiz beton kullanımına kadar, genellikle ihtiyaçtan değil, mimarın tanımlanamaz taleplerinden doğan yapılar, daha sahaya çıkmadan beş gol yemiş takım görüntüsündedirler. Bunların eksikleri üzücüdür ki ancak yaşarken anlaşılabilmektedir. Yaşam konforuna kavuşabilmeleri, bir o kadar daha harcama gerektirmekte, bunun yükünü öncelikle o mekanda yaşayanlar sonra da ülkeleri paylaşmak zorunda kalmaktadır. 10- Yapıların doğal bitki örtüsü ile desteklenmesi mümkündür. Güney cephelerine kışın yapraklarını döken, kuzey yönlerine ise yaz kış yapraklı bitkiler yerleştirilerek yapının ısıtılması ve soğutulmasına çevresel katkı olanağı araştırılmalıdır. 11- Mimari anlamda malzeme tercihlerimizde, yukarıda bir kısmı konu edilen önlemler, basitçe; sadece daha az enerji ve daha az para harcamak amaçlı olmanın sonuçları değildir. İnsanın içinde yaşadığı doğanın sürekliliği için de olmazsa olmaz koşullardır. İnsanoğlunun bu yerküredeki varlığı bu ve benzeri önlemlere hayati bir anlam yüklemektedir. Doçent Dr. Semih ERYILDIZ ve Doçent Dr. Demet ERYILDIZ'ın "Enerji ve Yapı Yüzeyi İlişkisi" konulu araştırmalarından yorum ekleyerek aktarmaya çalıştığım yukarıdaki sıralama, mimarlara sorumluluklarını hatırlatmaktadır. 5.3. ENERJİ KAYNAKLARI ve YAPI ÖLÇEĞİ 5.3.1. NEDEN YENİLENEBİLİR KAYNAKLAR ? "Yaşamak; enerji kullanmaktır" desek, çok da yanılmış olmayız galiba !.. "Yaşamak; enerjiyi akıllıca kullanabilmektir" desek yine doğru söylemiş sayılır mıyız ? Boşa harcanan, gereksiz kaynak israfına yol açan veya rizikosu yararından yüksek enerji kullanım biçimlerine bakarsak, bunların hiç de akıllıca olmadığını fark ederiz. Yaşam buna rağmen sürüyor görünüyorsa, "yaşamak akıllıca enerji kullanmaktır !" demek yanıltıcı gelebilir. Ama yanlış olmaz.. Çünkü yaşam, süreklilik gözetildiğinde yaşamdır. Bir felsefi yaklaşım olarak "An"ı yaşamak zihinsel bir erdemdir. Fakat bu beceri, ancak yaşamın sürekliliği kabul edildiğinde ulaşılan bir düzeydir. Bu zihinsel başarıyı, var oluşun sürekli yapısını algılayıp, yapabileceğimiz tek şeyin ona uyum sağlamak olduğunu fark ettiğimizde yakalayabiliriz ancak.. Bu uyumu sağladığımızda, yepyeni bir kaynağı ; zihinsel enerjiyi keşfedeceğiz ve hiç kuşkusuz arayış yolculuğumuzun en değerli buluşu olacaktır !.. "Benden sonrası tufan !" deyişi; anı yaşamayı değil, yaşamı ıskalamayı anlatır. Öleceğini bilerek sürat yapmakla; biteceğini bilerek petrol bağımlısı olmak, tehlikelerini görerek nükleer yanlısı olmak arasında pek fark yoktur. Dünyada birçok ülkenin imzaladığı 1992 Rio Konferansı sözleşmesine, karbondioksit emisyonlarının azaltılması koşulu yüzünden, uyanıklık yaparak imza koymayan siyasilerimiz, Avrupa topluluğuna tam üyelik başvurusu sırasında bu imzayı atma zorunluluğundan öte, gereğini yerine getirme konusunda nasıl bir uyanıklığın ardına sığınacaklarını şimdiden düşünmelidirler. CO2 seviyesini düşürmenin en iyi yolu, temiz enerji kaynakları kullanmaktır. Çünkü karbondioksitin en büyük kaynağı fosil yakıtlardır. Güneş ve rüzgar santrallerinin en
önemli özellikleri şöyle sıralanabilir : 5.3.2. SOSYAL MALİYET ! "Elektrik faturalarına hiç yansımayan bir maliyettir bu..Yani elektrik üretimi uğruna katlanılan seller, kasırgalar, hastalıklar, çevre kirliliği, kanser, ve diğer hastalıklardan, yükselen sıcaklıktan, soluk alınamayan havadan, asit yağmurlarından zarar gören; insan, hayvan ve bitki örtüsünün uğradığı zararın finansal karşılığı.. Bu bedel daima hesap dışı tutulmuş, adeta unutturulmak istenmiştir." 5.3.3. YAPILARDA ENERJİ GEREKSİNİMİ 5.3.3.1. ALMANYA'DA ELEKTRİK TÜKETİMİ Pasif enerji evinde metrekare başına
gereksinim 15 KWh nın altına inebiliyor. Gelecekte ise m2 başına
20-30 KWh artı enerji beklenmekte..
Almanya'daki evlerde yıllara göre ısıtma dahil enerji gereksiniminin çizelgesi, çarpıcı aşamaları gözler önüne sermekte.. Çok iyi ısı izolasyonu, doğal ısı sirkülasyonlarının akıllıca kullanımı ve güneşin olanaklarından yaralanma sonucunda, aktif ısıtma ve soğutma olmaksızın konforlu bir yaşama ortamı sağlanabilmektedir. 5.3.3.2. ÜLKEMİZDE
ELEKTRİK TÜKETİMİ
Yukarıdaki çizelgede görüldüğü gibi, Türkiye'deki 98 yılı tüketim değerlerine göre tüm elektriğin % 20'sini Evler, % 8'ini Ticarethaneler, % 5'ini Resmi daireler, % 4'ünü Sokak aydınlatması % 63'ünü ise sanayi kullanmaktadır. Bu dağılımdan, en az % 40 lık bölümün mimari çözümlerden doğrudan etkileneceği anlaşılmaktadır. TÜSİAD'ın 94 yılında DPT Uzmanlarına yaptırdığı araştırmaya göre, herhangi bir sanayi ürününü OECD ülkelerine göre 2.5 katı enerji ile üreten ülkemizde, sanayie düşen sorumluluk çok büyüktür. Bu koşullarda onlara enerji yetiştirmeye kalkmak; deliğini kapamadan havuzu doldurmaya çalışmaktır. Mimarların da hatırını sorup danışarak tasarruf ve verimlilik yöntemlerine uyabildiklerinde % 63 lük tüketimleri 25'lere düşecek, mimarların sorumluluk oranı ise % 80'lere yükselecektir. 5.3.4. ARTI ENERJİ Almanya'da Mimar Rolf DISCH tarafından Freiburg'da doğru bir planlama ile üretilen artı enerji evleri, artık kendini kanıtlamış ve kullanım fazlası elektriği yerel elektrik şebekesine satabilmeye başlamıştır. Bu örneği gözden geçirdiğinizde, bizim "mimarca" adını taktığımız biçimsel tutkularımıza pek de karşılık gelen çizgilerle karşılaşmayabilirsiniz. Ama "insanca" gereksinimlerimizin ön şartı olan enerjiyi, tükettiğinden çok üreten bir kurgu ile tanışırsınız. İlk buhar makinesinden uzay araçlarına giden tasarım yolculuğu hangi duraklara uğradı ise, ilk enerji evinden "evrensel enerji mimarlığına" götürecek çabalar da benzer aşamalardan geçecektir. Bu, aşırı teknik gibi görülen "enerji" gerekçesinin bizi salt mimari sandığımız "estetik" değerlerden uzaklaştıracağını hiç sanmıyorum !.. Yüzde yüz teknik gerekçelerle varlığını sürdüren "uzay teknolojisi" dünya mimarlığını nasıl olumlu yönde etkilemeye devam ediyorsa, ayağı yere basan "enerji teknolojisi" çok daha kolaylıkla mimari çözümlerde yerini alacak ve estetik değerlere önemli katkılarda bulunacaktır. Mimarların bu konuları, ayrıntılarda kaybolmadan genel boyutları ile kavrayıp, bundan böyle üçüncü boyuta taşımaları toplumsal bir beklentidir. Enerjiyi hesapsızca tüketen değil, olabildiğince üreten yapılara neden yönelmeleri gerektiği sanırım şimdi daha iyi anlaşılıyor !.. Ancak bu yolla dünya barışına ve ekolojik oluşuma, yani insanların bir anlamda "kaderine !" olumlu yönde etkili olabilecekleri apaçık ortada.. Belki de "hiçbir mesleğin elinde bu kadar güçlü bir barış silahı yok !" denilebilir.. Matematiksel olarak, geçen yıl değil şimdi ilk günlerini idrak ettiğimiz 21. yüzyıl, bundan böyle ; "enerji mimarlığı" çağıdır.. Türkiye'de, henüz kısıtlı bölgelerde de olsa, yürütülen yeni proje çalışmalarında kendi enerjisini üreten ve "artı enerji evi" olabilmeleri çok mümkün uygulamalara yeşil ışık yakılmıştır. Artık yeni konutların, sadece "estetiği müellifinden menkul" biçimde inşa edilip, "optimum" yutturmacası ile pazarlanma şansını yitireceği anlaşılmaktadır. Gerçekten yeni ve farklı olanın, bundan böyle enerji öncelikli inşa edilmiş evlerde aranacağını idrak etmelidir mimarlarımız. Ayrıca bu yaklaşımın, tarihin seyrini değiştirecek bir bilincin temel taşlarından olacağını da hissetmelidir meslektaşlarımız. Mimarlığın tariflerinden biri; "fonksiyonlara en uygun mekanın kurgulanmasıdır" En temel fonksiyon olan enerji, bu defa yaşamsal zorunluluktan öne çıkmıştır. Bunu fırsat olarak değerlendirip, 21. yüzyılın "enerji mimarlığı" gerçeğine katkıda bulunmalıyız.. 5.4. ENERJİ AÇISINDAN ŞEHİRCİLİK 5.4.1. BÖLGE SEÇİMİ Bazı jeotermal kaynaklarımızın, yerleşim birimlerine uzaklığı ve küçük yerleşimler civarında olmaları nedeni ile ülkemizdeki 5 milyon konutluk ısıtma kapasitenin çok küçük bir bölümünden yararlanabilmekteyiz. Yeni yerleşim alanları planlarken doğal enerji kaynaklarının hesaba katılması de artık çağdaş bir zorunluluktur. Jeotermal kaynağın, kaplıca olanağından ibaret olmadığını artık düşünmek zorundayız. Bu güne kadar aşırı
rüzgar ve güneş daima kaçılması gereken unsurlardı. Yerleşim kararlarında
negatif yönde yer aldılar. Artık hakim rüzgarların, güneşlenme
olanakları nedeni ile optimum yön olan güney-doğu, güney-batı
arasına yönelen yerleşmeye uygun alanların, sadece yaşam konforu
açısından değil enerji gereksinimleri açısından da değerlendirilmesi
gereği apaçık ortadadır. Çağdaş yaşam konforunun enerji ilişkisi
göz önüne alındığında, böyle yapmakla aslında yaşam kalitesinin
yükselmesine hizmet edeceğimizi anlarız. "0 ile 6 derece arasındaki araziler düz kabul edilir. 24 derece eğimden sonra inşa güçlükleri devreye girdiğinden bu bölgeler özel amaçlar için ikinci planda ele alınır. Her yamacın "en ılımlı olma niteliğine sahip parçası" "termal kuşak" olarak adlandırılır. Eğim ve yön analizi yapılan arazilerde, vadi tabanı ile en yüksek nokta arasındaki orta yamaçların "termal kuşak" özelliği taşıdığı görülmüştür. Bu kuşakta, ısıtma ekonomisi açısından cephelerin en az 4 saat güneş alması mümkün olmaktadır." 5.5. GÜNEŞ BACALI SİSTEMLER Burada anlatılan üç örnekte de, sulu sistemlerden farklı olarak hava yolu ile, "doğrudan" mekan ısıtılması sağlandığından, bu konular "Enerji Mimarlığı" başlığı altında incelenmiştir. Baca özelliği olan bir hacım içinde, ısınan havanın yükselmesi prensibi ile çalıştıklarından bir araya gelmişlerdir. Teorik olarak güneş kaynaklı enerji sistemleridir. 5.5.1. METAL YÜZEYLİ GÜNEŞ DUVARI "Güneş duvarı; yapıların güneye bakan dış duvarlarının, alüminyum veya çelik gibi bir malzemeden üretilmiş, üzerinde delikler bulunan plakalarla kaplanması esasına dayanan bir hava ısıtma sistemidir. Diğer sistemlerden belirgin farkı altının kapalı olmasıdır. Siyah dış saçta açılan deliklerden havanın içeriye alınması yöntemi patentlidir. Yalıtılmış dış duvarla arasında boşluk bırakılmış olan plakanın üzerindeki deliklerden içeri sızan dış hava, aradaki boşluktan yukarıya doğru baca etkisi ile yükselirken, güneş enerjisi sayesinde ısınan plaka tarafından ısı kazanmaktadır. Dış yüzeyde, dış havadan 40-50 derece daha yüksek sıcaklık elde edilmektedir. İç hava kanallarının başındaki emici fanlar ısınan havanın hareketini hızlandırmakta ve iç mekana üflemektedir. Çevreye hiçbir zararlı etkisi olmayan, çok basit ama ekonomik bir sistemdir. Tasarım koşullarına ve yüksek hava akımı hızlarına bağlı olarak sistem verimi % 70'e kadar çıkabilmektedir. 1 m2 panel, yaklaşık olarak 500 Watt'lık ısıtıcının gücüne eşdeğer ısıtma sağlamaktadır. Isıtılmak istenen hava hacmi fazlaysa, doğu ve batı duvarı da kullanılabilir. Amerika'da ısıtma sezonu süresince 10-60 dolar / m2 enerji tasarrufu sağlanabildiği hesaplanmıştır. Sistem kendisini çevre koşullarına bağlı olarak 1 ila 6 yıl arasında amorti edebilmektedir. Havalandırma havası ısıtma giderlerinde % 50 ye varan tasarruflar sağlanabilmektedir. Bu arada iç duvardan dışarı kaçan ısı, kolektörle duvar havasındaki hava akımı ile tekrar içeri taşınmaktadır." Patent altında olduğu söylenen yukarıdaki sistemin, delikler olmadan ya da duvarın alt kısmını açarak patent dışında serbestçe kullanılabileceği anlaşılmaktadır. Fakat üretici firma, bu özel yapı yüzünden sistemin diğer benzer uygulamalardan daha verimli olduğuna dikkat çekmektedir. Yaz koşullarında, dışarıdan
çekilen hava, yapının üst kısmında bulunan menfezlerden, içeriye
gönderilmeden dışarıya atılmaktadır. Bu sayede duvar serin kalmaktadır. 5.5.2. CAM YÜZEYLİ GÜNEŞ DUVARI Bu sistemin güneş duvarı diye anılan yukarıdaki sistemden tek farkı, iç mekan havasını kullanarak vazife görmesi ve metal yerine cam örtü kullanılmasıdır. Yapıların güneye bakan yüzündeki duvar, bir boşluk bırakarak camla örtüldüğünde, trombe duvarı denilen güneş bacası oluşur. Altta iç mekana bırakılan delikten giren, güneşin etkisi ile ısınıp yükselen sıcak hava üstteki iç menfezden tekrar kapalı hacme dönerek mekanın süratle ısınmasını sağlayacaktır. Eğer üstteki dış menfez açılır, içteki kapanırsa, bu defa baca etkisi ile sürüklenen hava, kuzey cephesinden alınan serin havayı içeri çekecek, böylece mekanın serinlemesini sağlayacaktır. Yaz geceleri dış hava soğuduğunda dış menfez kapalı ise yukarıdan giren sıcak iç hava cam yüzeyde soğuyarak aşağıdaki menfezden mekana yine geri dönecektir. Böylece güneşin, yaz-kış mekanı iklimlendirmesi sağlanmış olmaktadır. Bu sirkülasyonun doğal akışla oluşması bile verim alınmasına yetmektedir. Baca içindeki hava akımını desteklemek için sisteme üfleyici ya da emici fanlar eklemek mümkündür. Pasif güneş enerjisi
dediğimiz bu tip kullanımlarda enerjinin en çok tüketildiği ısınma
sistemlerinde sadece güney duvarına gelen radyasyon enerjisinin
eve iletilmesinde 5.5.3. SICAK HAVA KOLEKTÖRÜ "Güneş bacasının çalışma prensibi ile, cam yüzeyli ve içinde su yerine sadece ısınan hava bulunan kapalı bir sistem oluşturabiliriz. 20 cm'lik ön boşluk bırakarak, cam veya yüksek ışık geçirgenliği olan plastik kaplanmış ve yalıtılmış bir kutunun içinde ısı emici bir boya ile kaplanmış bakır levhanın altından ve üstünde geçerken ısınan hava, güneş enerjisini iç mekana taşır. Bu çözümde, yukarıdaki "duvar" uygulamalarında olduğu gibi hava alış verişini doğrudan mekandan yapmak zorunda değiliz. Hava kolektörü, binanın uygun bir yerinde bulunabilir ve kanallar vasıtası ile ısınan havayı gerekli mekana gönderebilir. Aynı şekilde soğuk havayı da, ısıtılacak mekanın yere yakın bölümünden çekerek kolektöre yollayabiliriz. Ayrıca sıcak havayı önce bir ısı deposundan geçirip orada mevcut, su, taş gibi ısı depolayıcı malzemelerin ısınmasını sağlarsak, güneşin olmadığı saatlerde sadece depodan gelen hava ile ısınma sağlamış oluruz. Erciyes Üniversitesinde 8.5 m yüksekliğinde 1500 m2 lik spor salonu 320 m2 lik havalı kolektör ile yeterli seviyede ısıtılmaktadır." "Yine Erciyes Üniversitesinde1996 yılında işletmeye alınan ve halen çalışmakta olan iki katlı, havalı güneş kolektörleri ile ısıtılan ve laboratuar olarak kullanılan bir güneş evi daha vardır. 1996-1997 kış sezonunda yapılan performans ölçümlerinde binanın % 84.5 oranın da güneş enerjisinden ısındığı belirlenmiştir. Yine bu bina içinde aynı zamanda, 30 m2'lik bir birim sulu güneş kolektörleri kullanılarak döşemeden ısıtılmaktadır. " 5.5.4. SERANIN OLUMLU ETKİSİ Yukarıdaki yöntemlere göre en basit çözüm olan, evlerin güney cephesine eklenen cam ya da şeffaf plastik örtülerle oluşturulmuş seralar da, bir anlamda pasif güneş enerjisi kullanımı sağlayan enerji bölgeleridir. Bitki yetiştirmeye uygun ortamı yüzünden eski adı "limonluk" olan serada, ısınan havanın yükselip tavan kotuna yakın bölgelerden eve girmesi ve buna karşılık içerdeki serin havanın tabana yakın seviyelerden seraya dönme eylemi, bir anlamda geniş yüzeyli güneş bacası oluşturur. Fazla güneşin rahatsız edici etkileri, kontrollü perdeler ya da yönü ayarlanmış güneş kırıcıları ve saçaklar ile engellenebilir. Yazın güneşin tepeye yakın, kışın ise yere yakın olan açıları hesaplanarak mimari önlemler alınabilir. Bu mekandaki ısı, kışın çakıl doldurulan zemin altında depolanabilir. Yazın ise gündüz aşırı ısınma, hareketli gölgelendirme elemanları ile engellenebilir. Bunun dışında seranın evle hava alışverişi kesilip kendi içinde dış hava ile sirkülasyon sağlanabilirse, geceleri diğer duvar malzemelerine göre daha çabuk soğuyan şeffaf malzemelerin etkisi ile bu bölge serin hava kaynağı olarak hizmet verecektir. "Sıcak iklim bölgelerinde bu amaçla, güney serasının benzeri bir kuzey serası diyebileceğimiz camlı bir mekan oluşturabiliriz. Taban ve tavan kotundaki yapısal ya da mekanik kanallarla iki sera arasında sirkülasyon oluşturduğumuzda, kuzey serasındaki serin havanın gece ve gündüz soğutma amacı ile kullanılma olanağını elde ederiz. Yazın tavandaki menfez kapatılır ve her iki mekanın pencereleri açılır. Bu durumda güney serasında ısınan hava pencereden dışarı çıkarken, bunun yerine kuzeydeki camlı bölme pencerelerinden giren serin hava tabandaki kanallar aracılığı ile evin en çok ısınan güney bölümüne yönlendirilir." Genel olarak, "pasif
güneş enerjisi" anlamındaki bu önlemlerin doğru kullanımları
ile, soğutmaya katkının yanında yapılarda, enerjinin en çok tüketildiği
alan olan ısınma sistemlerinde % 73'e varan enerji tasarrufu sağlanabildiği
görülmüştür. Bu bölümdeki bilgiler; Doçent Dr. Türkan GÖKSAL ve Prof. Dr. Necdet ÖZBALTA'nın çalışmalarından aktarılmıştır. 5.6.1. SAYDAM YALITIM GERECİ Binalarda enerji tüketimini azaltmada en etkin önlem, bina kabuğunda ısı yalıtımının artırılarak taşınım yoluyla gerçekleşen ısı kaybını en aza indirgemektir. Bu nedenle bina kabuğunda genelde binayı dıştan saran opak yalıtım kullanılması yaygındır. Ancak böyle bir uygulamada güneş enerjisine karşın adeta bir zırh oluşturularak, güneşten ısı enerjisi kazanımının önüne geçilmektedir. Enerji korunumlu, düşük enerjili bina kabuğu kuruluşlarında, gündeme gelen "saydam yalıtım" uygulaması ile ısı kayıpları en aza indirgenmekte, ayrıca güneş ışınlarının masif duvara iletilmesi ile duvarın ısıl kütle olarak çalışması veya melez sistemler aracılığı ile sıcak su eldesi olanaklı kılınmaktadır. Yalıtım ve ışın geçirgenlik, saydam yalıtımın en önemli özellikleridir; ancak bu iki özellik birbiriyle ters orantılıdır. Bu tanımlamalar ışığında saydam yalıtıma en basit örnek olarak cam malzemesi verilebilir; çünkü hem ışın geçirgenliğini sağlar, hem de kazanılan güneş enerjisinin kaybedilmesi engeller. Camın yangın ve çevresel etkenlere dayanımı olumlu olmakla birlikte yoğunluğu ve ısı iletkenlik değerinin yüksek olması olumsuz yönleridir. Cama alternatif olarak saydam yalıtım üretiminde, termoplastikler, ve slikajeller kullanılır. Saydam yalıtımlı duvar kuruluşunda sistemin etkinliği yalıtım gerecinin strüktürel yapısına ve düzenlenme yönüne bağlıdır. Saydam yalıtım gereçleri; kısa dalga boylu ışınımı geçirmekte, uzun dalga boylu ısıl ışınıma karşı ise opak davranmaktadır . Yalıtım içinden geçen kısa dalga boylu ışınım, yutucu yüzey tarafından soğurularak duvar kütlesinde ısıya dönüşmekte ve ısı enerjisi taşınım-ışınım yoluyla mekana aktarılmaktadır. 5.6.2. SAYDAM YALITIM UYGULAMALARI 5.6.2.1. UYGULAMA ALANLARI
Ülkemizde yaygın olarak "güneş kolektörü" adıyla bilinen bu sistem, 4.2.2.6 da kısaca ele alındığından burada incelenmeyecektir. Bu sistemde, bilinen saydam malzemeler yerine yalıtımlı saydam malzeme kullanımı sıcaklık verimini arttıracaktır. 5.6.2.1.2. DİREKT
KAZANÇ SİSTEMİ: 5.6.2.1.3. DOLAYLI KAZANÇ SİSTEMİ Güneş duvarı uygulamasında saydam yalıtım, masif bir duvarın önünde yer alır. Gerecin yalıtım özelliğinden dolayı ısı duvar kesitinden mekana belli bir zaman aralığında aktarılır. Duvar kuruluşunda gölgeleme elemanları aracılığı ile enerji kazancı sıcak dönemlerde kontrol edilebilmektedir. 5.6.2.2. UYGULAMA BİÇİMLERİ Strüktürel nitelikleri ve güneşten sağladığı ısı kazancına yönelik performansları bağlamında ise saydam yalıtım: aşağıdaki üç ana başlık altında incelenebilir : 5.6.2.2.1. YUTUCU YÜZEYE PARALEL DÜZENLEME: ( Lamine ve/ya çok tabakalı camlar ) Tek veya çok tabakalı,
katmanları yutucu yüzeye paralel yerleşmiş olan camlı kuruluşlardır.
Sistemin etkinliği yansıma ve soğurma oranlarına bağlıdır; tabaka
sayısının artması ısı yalıtımını olumlu ancak ışın geçirgenliğini
olumsuz etkiler. Çok tabakalı kuruluşlarda dolgu malzemesi olarak
argon, kripton, xenon kullanılması ile yalıtım değeri artırılabilir. 5.6.2.2.3. AEROJELLER (monolitik, granül): Kistler tarafından
1931 yılında ilk kez üretilen monolitik aerojel kullanımı 1981
yılında tekrar gündeme gelmiştir. Silisyumdioksit (SiO2) esaslı
malzemelerin yansıma oranı düşük olup ışınların % 90'ı geçebilmekte
ve saydam bir görünüşe sahip olması pencere camlarında kullanma
olanağı vermektedir. Granül aerojeller ise saydam bir görüntü
vermezler, monolitik aerojele karşın üretimleri daha kolay ve
ucuz, ancak ışın geçirgenlik değeri düşüktür. Saydam yalıtım gerecinin en önemli özelliği mekanlarda ısı geçişini engelleyerek ısı kaybını azaltması ve güneş ışınlarını iç mekana ya da masif duvara geçirerek ısıtma ve aydınlatma enerjisine katkı sağlamasıdır. 1 m2 yüzeye sahip saydam yalıtım ile yılda ortalama 50-150 kWh enerji kazanımı olanaklıdır. Yapılan bir araştırmada 12 m derinliğinde çift taraflı aydınlatılmış olan bir büro binasında, yer yer parapet elemanlarında saydam yalıtım uygulanması ile elektrik tüketiminde 1m2 lik saydam yalıtımlı yüzeyden yılda yaklaşık 50 kWh'lik bir tasarruf sağlanmıştır . Direkt kazanç sistemlerinde gün ışığından mekanların aydınlatılmasında yararlanmak, elektrik enerjisinden tasarruf sağlar ve böylece sıcak dönemlerde soğutma yükünü en aza indirger. Özellikle tasarımlarda, kompakt yapı formu, iyi yalıtım sağlanması, enerjinin geri kazanımı ve yalıtım değeri yüksek cam ve saydam yalıtım kullanımı ile enerji tüketimi hemen hemen sıfıra indirgenebilir. 5.6.4. SONUÇ Optimum saydam yalıtım
kalınlığının seçilmesi halinde toplam ısı yükünün karşılanmasında
güneş katkısının olabildiğince en üst düzeye çıkartılabileceği
anlaşılmaktadır. Saydam yalıtım, enerji kazanımında iki yöntemle
katkıda bulunmaktadır. Birincisi geleneksel yalıtım malzemeleri
gibi enerji korunumunu gerçekleştirmesidir. Diğeri ise geleneksel
yalıtım malzemelerinin aksine güneş enerjisinden daha yüksek oranda
kazanıma olanak vermesidir. Bu iki etki birlikte değerlendirildiğinde,
toplam ısı yükünün karşılanmasında güneş enerjisinin katkısı daha
fazla olmaktadır. 5.7.1. ÇALIŞMA PRENSİBİ VE ENERJİ KULLANIMI Buzdolabının çalışma prensibi hakkında bir iki ip ucu elde ettiğinizde, "ısı pompası" denilen ve üzücüdür ki bazı teknik elemanlarca hala, ısıyı bir yerden bir yere nakle yarayan sirkülasyon pompası sanılan sistem hakkında fikir sahibi olacaksınız. Yurtdışında 15-20 yıldır verimli bir şekilde kullanılan ve düşük enerji ile, doğada mevcut sıcaklığı kullanarak yaşam konforu elde etmemize yarayan bir düzenektir. Buna enerji transfer ya da dönüşüm cihazı da diyebiliriz. Ülkemizde az bilinmesi ya da kullanılmamasının nedenini siz de benim gibi merak edeceksiniz. Buna mirasyedi mantığı da denebilir. Yani eldeki kaynaklar tükenmeden diğerleri ile hiç ilgilenmeyen garip bir dünya görüşü !.. Bu konularda cahil mi bırakıldık, yoksa "az bilmek az sorumluluk demektir !" diye düşünüp bu bilgilere biz mi talip olmadık, ayrı bir tartışma konusu !.. Fakat bu arada, enerji konularında öncülük görevini başarı ile yürüten Erciyes Üniversitesinin hakkını yememek gerekir. Diğer birçok enerji kullanımı örneklerinin yanında, 1000 m2 lik bir yerin ısıtılmasında kullanılan "su kaynaklı" ısı pompasının halen başarı ile çalışmakta olduğunu da bildiriyor Doçent Dr. Necdet ALTUNTOP. Bütangazı tüpleri, ağzı açık kalıp gaz birden boşaldığında tüpün buz gibi olduğunu görmüşsünüzdür. Bu olay; sıkıştırılıp sıvı haline gelen gazların bu sırada ısınması ve basıncı aniden düşerken birden soğuması kuralından kaynaklanmaktadır. Bu dönüşüm özelliği; buzdolaplarımızı çalıştırırken, ısı pompalarına da ilham kaynağı olmuştur. O sistemin teknik adı da zaten "ısı pompası"dır. Isı pompası ile elde ettiğiniz enerji için, kullandığınızın sadece % 33'ü kadar enerji kaynağı tüketmek zorundasınız. Geri kalan enerjinin % 67'si çevreden alınmaktadır. Çevredeki rüzgar, su rezervi ya da doğrudan toprak, size yeterli takviye enerjiyi rahatça sağlamaktadır. Sihirli değnek gibi görünen bu sistemin peynir ekmek gibi satmasının önündeki tek engel, yatırımın kendisini 7-8 yılda amorti etmesidir. Buna karşılık ısı pompası 15-20 yıllık bir çalışma ömrüne sahiptir. Yani uzun dönemde yenileme bedelini yine sistemin kendisi karşılayacaktır. Uzun vadeli planlamalar için göze alınması doğru olan bu sistem, ısıtma ve soğutma için gereken enerji ihtiyacını üçte bire indirmekte, böylece enerji temin eden diğer sistemlerin de daha düşük kapasiteli olmasını sağlamaktadır. Amortisman süresini hesaplarken bu faktörün de dikkate alınması gerekir. Sistem, çalışma prensibi yüzünden 55 derecenin üzerindeki ısı ihtiyaçlarında rantabilitesini yitirmektedir. Bu yüzden elde edilen sıcaklığın yerden ısıtma sistemlerinde kullanılması en uygun çözümdür. 55 dereceden sonrası için ilave enerji kullanarak yüksek sıcaklıklara çıkılması olanaklıdır. 5.7.2. ÇALIŞMA YÖNTEMİ Sistemin nasıl çalıştığını
anlayabilmek için iki adet karşılıklı su deposu gözünüzün önüne
getiriniz. Sağ ve soldaki depoların içinden geçerek kapalı bir
halkayı tamamlayan boru hattımız olsun. Bu boru hattı, depoların
içinden geçerken spiral biçimde olsun ki ısı transferi için geniş
bir yüzey sağlasın. Halkanın üst tarafında sıkıştırma amaçlı bir
kompresör, alt tarafında da genişleme valfi bulunsun. Tahmin edeceğiniz
gibi kapalı devre borumuzun içinde buzdolaplarında kullanılan
cinsten bir gaz bulunmakta.. Şimdi sistemin çalışmaya başladığını düşünelim ve olanları birlikte takip edelim. 10 derecelik dış kaynak sıcaklığının sol depodaki spiralden geçerek bizim özel sıvımızı 8 dereceye getirdiğini düşünelim. Üst taraftaki kompresöre 8 derece ile giren sıvı yaklaşık 2 bar basınçtan 5 bara sıkıştırılarak yükseltilirken, sıvının harareti de 50 dereceye çıkacaktır. İşte bu 50 derecelik sıvı, sağdaki depomuzda mevcut kullanma suyumuzu 45 dereceye kadar ısıtacak ve depodan çıkarken yaklaşık 40 dereceye düşecektir. Fakat basıncı hala 5 bardır. Bu kez alt taraftaki genleşme valfimizde basıncı 2 bara düşerken sıcaklık ta 40 dereceden birden 2 dereceye düşecektir. Soldaki depomuzda, dış kaynaktan sirkülasyon pompası ile alınan 10 derecelik su ise sıvımızı tekrar 8 dereceye yükseltecek ve dönüşüm devam edecektir. Güneş ya da rüzgar enerjisinden elde edilen elektriğin çalıştırdığı bir ısı pompasının ve kullanılmayan ısının depo edilebildiği depoların melez bir sistem olarak entegre edildiği bir düzeneğin, çağdaş bir ısı transferi örneği olmanın ötesinde, çağdaş bir "kendine yeten enerji sistemi" olacağı kuşkusuzdur.. Sanırım, zaman zaman mimari planlama verilerine eklemek zorunda olacağımız yeni hacımlar ve yeni bir sistemle tanıştık.. Bilenler ise, bu bilgilerini tüm enerji biçimleri ile karşılaştırma olanağı buldular..
5.8.1. ENERJİ VE TABİİ KAYNAKLAR BAKANLIĞI 5.8.1.1. BAKANLIĞIN YAPISI Bu çalışmayı gerekli kılan ilk neden olarak, uzantısında "tabii kaynaklar" bulunmasına rağmen o konuda yıllar boyu duyarsız ve gayretsiz olmayı genel ilke edinmiş olan bakanlıktan söz etmek doğru olacaktır. Enerjiyi, "elde edilen" değil "satın alınan" görme alışkanlığı, 70 yılda yaptığı dış borçtan daha fazlasını ülkemizin başına yükleyecek gibidir.. 1965 yılından bu yana 34 bakan işbaşına gelmiştir. Bu hesaba göre ortalama iş görme süreleri bir yılı pek fazla geçememiştir. Bu yüzden, iyi niyetlilerin niyetini gösterme fırsatı bile ellerine geçmemiştir denebilir. Şu anda bakanlığın kullandığı web sitesinin son olarak iki ay önce güncellendiğini ve 2001 yılında, ancak 1999 yılının verilerini bize sunabildiğini söylersek, ne kadar enerjik bir bakanlıkla karşı karşıya olduğumuz da anlaşılır. Rakamları bir araya getirmekte bu kadar zorlanan bakanlığın, doğru projeksiyonlarda bulunmasını beklemekle belki de haksızlık etmekteyiz. Bakanlarla ilgili bir küçük istatistik de çektiğimiz enerji sıkıntısını açıklar gibi.. 34 bakanın sadece 3 adedi; elektrik mühendisi, 3 adedi; makine mühendisi olabilmiş, diğerlerinin avukat, inşaat mühendisi ya da doktor olmalarında sakınca görülmemiştir. Yönetici olmak tabiidir ki ayrı bir şeydir. O konunun uzmanı olmak değil o konuyu kavramış olmak daima daha önemlidir. Fakat ortalama bir yıllık görev süresi içinde, konuya yabancı bir bakanın enerji sorunlarını iyice kavraması ve doğru yönetim etkinliği göstermesini beklemek de hayal olur. Maalesef sonuçlar, yargımızı doğrulamaktadır. Son günlerde hallaç pamuğu gibi atılan eski ve yeni bürokratlar da, ayrıca bakanın doğru yaptırımlarına temel olacak alt yapının ne kadar sorun içerdiğini gözler önüne sermektedir. 5.8.1.1. BAKANLIĞIN TEŞHİSLERİ VE GELECEK TAHMİNLERİ 1 2 3 4 5 6 Sabrınızı ve duygusal yapınızı zorlamamak için diğer klasik enerji kaynaklarına ilişkin prodüksiyonları irdeleyerek sözü uzatmak istemiyorum. Bu kadar temel yanlışın var olduğu bir tablo zaten tümüne olan güveni de yitirmektedir.. Enerji politikamızda, kıyısından kenarından düzeltmeye değil, kökten, yeniden yapılanmaya ihtiyacımız olduğu anlaşılıyor. Bu çalışmayı ortaya çıkaran nedenlerden en önemlisi; işte bu gereksinimi gündemde tutmaktır.. 5.8.2. KİŞİSEL NEDENLER.. Enerjiye ilişkin konulara
ilgim arttığından bu yana "mesleği mimarlık olan birinden
bu konuda tebliğ sunması beklenir mi ?" sorusu aklımı kurcalıyordu.
Bilgi sahibi olmak başka, bu konuda bilgi aktarmaya çalışmak ise
bambaşka bir sorumluluk gerektiriyordu çünkü.. Teknik ağırlığı
yüzünden, "enerji" bizim dışımızda gibi geliyordu. Fakat
kullanım amacı ve alanı dikkate alındığında, mimarları yüzde yüz
ilgilendirdiği hissediliyordu. Çünkü enerji kavramı genellikle,
bir yapının içindeki yaşamı teknolojik ya da bedensel biçimde
sürdürme gereksinimi ile gündeme geliyordu. Bir ülkenin, konutlarda "m2 başına elektrik tüketimi" diye verdiği rakamlar, çok yetkili ağızlarca tüm evin "aylık tüketim rakamları" ile karşılaştırılıyor, yani elma ile armut bize aynı meyve imiş gibi takdim ediliyordu. Mimarlık gibi, bu konu ile çok yakından ilgilenmesi gereken bir meslek grubunun bile konuya hayli yabancı kalışının ardında, yeterli açıklıkta ifade edilemeyen ve bazen birbiri ile çelişiyormuş gibi gözüken anlatımlar yatıyordu.. O yüzden benim için işin en zor yanı, uzmanı olmadığım bir sahada zaman zaman bulanan sudaki balıkları görmeye çalışmak oldu.. Bu konuda yardımını esirgemeyen, suyu durultan ve bu çalışma içinde alıntı yaptığım otuzu aşkın gerçek uzmana teşekkür etmeliyim. Mesleki açıdan, ya da meslek kaygısı dışında bu konuyu, "kişisel kanaatini oluşturmak için" kavramaya çalışan vatandaşlarımız açısından bakıldığında ilk göze çarpan, rakam kalabalığı idi. O yüzden, olabildiğince sadeleştirerek, yüzlerce kaynakta ve çoğunlukla sadece birkaç yönü ile ele alınan bilgilerin anahtar kelimelerini alıp tüm enerji konu ve içeriklerinden yeni bir kompozisyon oluşturmaya çalıştım. Özel ilgi alanımın zihinsel enerjisini ve birlikte olduğum uzmanların, konuşmalarını dinlediğim ya da yayınlarına ulaştığım birçok bilgi dostunun yardımını kullanarak, tercüme ve yorum işlevini üstlenmem gerektiğine karar verdim. Burada bilimsel formatın biraz dışına çıktım. Dipnotlarına boğulmamak ve konuyu daha da uzatmamak için, yazı içinde ismini anabildiğim değerli uzmanlar ve kaynaklar dışında yüzlerce "ismi anılamayan" önemli kişinin varlığı beni huzursuz etmekteydi. Onlar için bir ek hazırladım.. Alıntı yaptığım uzmanların çalışmalarını ve görev yaptıkları kurum ile e-mail adreslerini listeledim. Kaynak araştırmasına gereksinim duyanlar için, uzun bir kaynak listesinin hazırlığı sürüyor. Bu listelerin oluşmasına yardımcı olan herkese teşekkür borçluyum.. 2000 yılının son aylarında İstanbul'da gerçekleşen, "Ulusal Temiz Enerji Sempozyumu", "Enerji 2000 Konferansı" gibi, bu konuları çeşitli açılardan ele alan, yerli ve yabancı uzman kişilerin tebliğ sunduğu toplantılara konuşmacı ve yönetici olarak katılma şansım oldu. Ulaşamadıklarımı yazılı kaynaklardan takip etmeye çalıştım. Çalışmadan haberdar olduklarında bilgilerini severek konuya katan dostlarım destek verdi. 5.8.3. YARINLAR İÇİN UZLAŞMA !.. Sabırla okuduğunuz bu çalışma; yukarıda anlatmaya çalıştığım gibi, tüm bu kaynaklarından gelen bilgilerin kendimce birleştirilmesinden çıkan sonucun sizlere takdimidir. Böyle bir tepeden bakışın ardından mimarlığa yönelik ve diğer meslekler bünyesinde enerjiye özel ilgi doğar ve çalışmalar ivme kazanırsa bu benim mutluluğum olur.. Kullanıcı olan ve bu sorunlardan doğrudan etkilenen insanların bilgilenmesi ve bu konularda "talep yaratması" ise, tüm sorunların çözümü yolunda en büyük kazancımız olur.. Eksik bıraktığım çok şey olduğunu biliyorum. Onları tamamlamak da artık sizin göreviniz.. Bu arada gerekiyorsa yanlışlarım için kulağımı çekmeyi de unutmayın lütfen..Özellikle, bu yazıyı sonuna kadar okuma sabrı gösteren nükleer sempatizanları her halde şunu göreceklerdir. Elimizdeki kaynakların akıllıca kullanımı ile, tek güçlü seçenek sanılan nükleer enerjiye hiçbir zaman ihtiyacımız olmayacaktır. Ülkeyi enerji darboğazında ve çaresizliğinde göstermekten maksatlı bir zevk alan bakanların ve bürokratlarının varlığına dikkati çeken kişileri, yıllardır "vatan haini" ilan edenler, son tutuklamalardan sonra sanırım şapkalarını önlerine koyup yeniden düşünme gereksinimi duymuşlardır. En büyük evrensel hainlik gerçekleri gizlemektir. Bundan maddi menfaat elde etmek ise hainliği tescil eden, önce ahlaki sonra hukuki bir suçtur.. Ekonomist Çiğdem BAYKAL'ın tamamen katıldığım saptaması şöyle: "Ülkesini kurtarmaya ve kalkındırmaya adamış da olsa bazı insanların genelde düştüğü temel yanlış şudur : "Biz işin ehliyiz ve en iyisini ancak biz yaparız." Siyasetçiler, bürokratlar, öğretim görevlileri ve ülkenin kalkınmasında pay sahibi olduğuna inanan insanların bazıları ne yazık ki bu yanlışlarının farkına varamıyorlar. Çünkü "özeleştiri" yapmak yerine sürekli olarak "kendilerini savunma" içinde olmayı tercih ediyorlar. Bu psikolojik ve sosyal bir yanılgıdır. Özeleştiri yapamamanın toplumumuza getirdiği finansal, ekonomik ve sosyal maliyetler artık tartışılmalıdır. Ne yapıldığı ve ne için yapıldığı bilindikçe, özgür eleştiri ortamı sağlandıkça, doğru olanı bulup uzlaşmamak olası değildir. Özellikle, doğru verilmiş yatırım kararları ve önceliklerin de siyasi erk tarafından sürekli değiştirilerek planların alt üst edilmesi, elimizdeki son şansları da yitirmemize neden olmaktadır. Bilimsel, bürokratik ve politik şeffaflığı laftan öteye geçirebilirsek ve birbirimizi dinlemeye başlarsak gelecek için uzlaşabiliriz. Çünkü buna ihtiyacımız var.." Çoğumuzun çevreci içeriğini bildiği ya da ismini duyduğu ünlü Kızılderili şef SEATLE şunları söylüyor: "Gökyüzünü, yerin sıcağını nasıl alıp satabilirsiniz ? Havanın serinliği, suyun şırıltısı bize ait değilse, onları nasıl satabiliriz?... Beyaz adam için her toprak parçası birdir. Çünkü o topraktan ihtiyacını çekip alan bir yabancıdır. Çünkü toprak onun kız kardeşi değil düşmanıdır. İşi bitince çekip gider !....... Anası olan toprağı ve babası olan gökyüzünü, koyun sürüsü ya da renkli boncuklar gibi alıp satmak ister. Beyaz adamın açlığı, toprağı yiyip bitirecek ve çöle çevirecektir....... Çocuklarınıza şunu öğretin ; Toprak anamızdır ve bize olan her şey toprağa da olur, toprağın çocuklarına da.. İnsan toprağa tükürüyorsa kendi üstüne tükürüyor demektir. Toprak insana değil insan toprağa aittir. Yatağını kirleten bir gün kendi kokusunda boğulur gider !..." Enerji kaynakları ve kullanım ilkelerine önemli referanslar veren yukarıdaki satırlar, globalleşme heveslilerinin evrensel hukuk düşüncelerine omurga olacak değerdedir. 20. yüzyılda olup biteni
1894 de öngören ve adeta özetleyen şefin sözlerinin, aslında ona
değil bir beyaza ait olduğunu garip sevinç çığlıkları ile ispat
etmeye çalışanları, marifetlerinden ötürü kutluyorum. Fakat şu
fırsatı da kaçırmış oluyorlar sanırım ! Şef Seatle kendisinin
de sık sık itiraf ettiği gibi bir Enerji ; yaşamın çekirdeği ise; bilme, uzlaşma ve paylaşma gereksiniminin hayati önemi apaçıktır. Her meslek mensubu ve her vatandaş, bu konuda kendine düşen sorumluluğu taşımasını bilmelidir. Bu ülke bizim fakat bu dünya hepimizin.. Seçeneklerimizin amaca uygunluğunu irdelerken tüm varoluşu görmezden gelirsek, "çözüm" sandığımız şeylerin "düğüm" olduğunu anlamakta gecikmeyiz.. Uluslararası, Kimya ve Enerji uzmanı Prof.Dr İbrahim Adnan SARACOĞLU, Antalya'daki evinde yaptığımız sohbette şöyle demişti ; "İnsanlar zihinsel enerjilerini kullanmayı bilselerdi, bir kişinin düşünce gücü Antalya'yı aydınlatmaya yeterdi !.." Bugün ve yarın hangi konularda uzlaşmak gerektiğini anımsatmak amacı ile hazırlanan bu çalışma, dilerim enerjimizi farklı boyutlara taşır.. Y.Mim. Çelik ERENGEZGİN ÇA+BA Tasarım Sanat
Uygulama Ltd.Şti. Kaynaklar
ANTALYA TURİZM SEKTÖRÜNÜN
ENERJİ GEREKSİNİMİNİ KARŞILAMADA YEREL KAYNAKLARIN KULLANIM DEĞERİ
2-12 SÜRDÜRÜLEBİLİR KALKINMA
AÇISINDAN TÜRKİYE'NİN TEMİZ VE GÜVENİLİR ENERJİ KAYNAKLARI 2-11 HİDROJEN-ZEOLİT SİSTEMİNİN
ÇEVRE İLE ETKİLEŞİMİ 2-6 ENERJİ KORUNUMLU BİNALARDA
DIŞ DUVAR KURULUŞLARI 1-11 TERMAL GENLEŞMELİ
ENERJİ ÇARKI 1-10 GÜNEŞ ENERJİLİ YEMEK
PİŞİRİCİLERİN TİPLERİ, ÜLKEMİZDE KULLANILMA İMKANLARI ( 1-3)
TÜRKİYE'DE VE DÜNYADA
JEOTERMAL UYGULAMALAR-SOSYAL EKONOMİK VE ÇEVRESEL ETKİLERİ-2-13 PV ( Photo Voltaic)
TEMELLİ ELEKTRİK ÜRETİMİNİN ÜLKEMİZDE UYGULANABİLİRLİĞİ 1-7 RÜZGAR TÜRBİNİ TARİHİ
GELİŞME SÜRECİ TÜRKİYE RÜZGAR ATLASI
PROJESİ ve ÖRNEK ÇALIŞMA : AYVALIK 2-14 YENİLENEBİLİR ENERJİ
KAYNAKLARLA ELEKTRİK SANTRALLERİ 2-10 TÜRKİYE İÇİN YENİ
VE YENİLENEBİLİR ENERJİ KAYNAKLARI VE ENERJİ POLİTİKALARI 2-9 54 Wp'lik ŞEBEKE BAĞLANTILI
PV GÜÇ SİSTEMİNİN MODELLENMESİ BİYOKÜTLEDEN ENERJİ
ÜRETİMİNİN EKONOMİK ANALİZİ 2-1 BİYOKÜTLE ENERJİSİNİN
21.YÜZYILDA DÜNYA VE TÜRKİYE İÇİN ÖNEMİ 2-3 BİYOKÜTLE ENERJİSİNE
BİR ÖRNEK : ANAEROBİK YÖNTEMLERLE ORGANİK ATIKLARDAN BİYOGAZ ELDESİ
2-2 BİYOMOTORİN NEDİR
? 2-8 GÜNEŞ PİLİ SİSTEMLERİNDE
ENERJİNİN DEPOLANMASI: FOTOVOLTAİK-HİDROJEN SİSTEMLERİ 1-9 RHODOBACTER SPHAEROIDES
O.U 001 İLE HİDROJEN ÜRETİMİ 2-5 ENERJİ VE YAPI YÜZEYİ
İLİŞKİSİ 1-12 ERCİYES ÜNİVERSİTESİNDE
GÜNEŞ ENERJİSİ UYGULAMALARI VE ÖRNEK ÇALIŞMALAR 2-15 ANADOLU GÜNEŞ MİMARLIĞI
1-4 ORTAM HAVASININ ISITILMASINDA
YENİ BİR YÖNTEM : GÜNEŞ DUVARI 1-6 ENERJİ ETKİN TASARIMDA
"SAYDAM YALITIM" RÜZGAR VE GÜNEŞ ENERJİSİNDEN
ELEKTRİK ÜRETİMİ VE TÜRKİYE İÇİN ÖNEMİ DÜNYA BARAJLAR KOMİSYONU
"WCD"GENEL BULGULARI Son Sayfa |
